Hotline [+84]4.3869 1973
KẾT NỐI TRUNG TÂM DU LỊCH BIỂN VÀ TRUNG TÂM LÕI ĐÔ THỊ TRONG CẤU TRÚC ĐA CỰC TRUNG TÂM

Trong khoảng 10 năm gần đây, nhiều đô thị ở nước ta đã được nâng cấp, mở rộng cả về quy mô dân cư và đất đai và thiết lập lại cấu trúc quy hoạch. Một xu hướng rõ rệt là nhiều đô thị đã lựa chọn giải pháp quy hoạch theo cấu trúc đa cực trung tâm.
Cấu trúc đô thị đa cực trung tâm (Polycentric Urban Structures): Là cấu trúc của một đô thị có nhiều trung tâm trong đó mỗi trung tâm có vai trò như một cực phát triển của đô thị. Thành phần chính ở cực trung tâm bao gồm các công trình trung tâm chuyên ngành, trung tâm dịch vụ và dân cư đô thị.
Đây cũng là xu hướng quy hoạch khá phổ biến trên thế giới, đã được nghiên cứu và đúc rút nhiều kinh nghiệm (3). Tuy nhiên tại Việt Nam, các nghiên cứu về cấu trúc đa cực vẫn còn rất ít, chưa được tổng hợp từ thực tiễn để phát triển thành lý luận cho việc lập các đồ án quy hoạch.
Trong các đô thị loại I, II ở Bắc Bộ, có một số đô thị ven biển đã được quy hoạch theo hướng kết nối trung tâm đô thị hiện hữu (đô thị lõi) và các khu du lịch hoặc các đô thị du lịch trở thành các đô thị có cấu trúc đa cực trung tâm với trung tâm du lịch biển là một trong những cực phát triển quan trọng của đô thị. Đó là các đô thị Hải Phòng, Hạ Long, Thanh Hóa. Tại khu vực miền Trung cũng có đô thị Vinh kết nối đô thị cũ với Cửa Lò, đô thị Tam Kỳ mở rộng kết nối khu du lịch ven biển Tam Thanh…
Hải Phòng là đô thị loại I, thành phố trực thuộc trung ương. Không kể đến các đô thị vệ tinh thì đô thị Hải Phòng có 3 cực trung tâm chủ đạo. Một là trung tâm đô thị lõi hiện hữu (trung tâm đô thị cũ), hai là trung tâm du lịch Đồ Sơn (hình thành từ thị trấn Đồ Sơn), 3 là trung tâm Bắc sông Cấm. Các trung tâm chuyên ngành khác quy mô tác động nhỏ. Trong đó trung tâm Bắc sông Cấm bị ngăn cách với đô thị cũ bởi sông Cấm.
Thành phố Hạ Long là đô thị loại I có cấu trúc đa cực rất rõ nét từ khi còn là đô thị loại III (thị xã Hòn Gai). Do đặc thù địa hình, ngăn cách bởi sông Cửa Lục, thành phố Hạ Long cơ bản chia làm 2 phần Đông- Tây. Phía Đông là trung tâm đô thị lõi với trung tâm thương mại, văn hóa Hòn Gai cũ và cực trung tâm hành chính tỉnh cọc 8, cực phía Tây có các trung tâm du lịch Bãi Cháy, Tuần Châu- Đại Yên, khu hỗn hợp dịch vụ - du lịch Hùng Thắng, trung tâm dịch vụ Cái Dăm- Giếng Đáy. Các cực trung tâm kết nối các khu vực ven biển kéo dài tới 35km.
Thành phố Thanh Hóa được quy hoạch phát triển hướng Đông - Nam tiến tới sáp nhập với thị xã Sầm Sơn thành đô thị loại I. Thành phố Thanh Hóa có cấu trúc 1 cực trung tâm đô thị lõi và 1 cực trung tâm du lịch (Sầm Sơn), khoảng cách giữa 2 trung tâm là khoảng 10 km, liên kết với nhau bằng đường bộ.
Ngoài ra, khu vực Bắc Bộ còn có một số đô thị hình thành các cực du lịch hình thành trên các tài nguyên văn hóa, thắng cảnh tự nhiên khác như: Trung tâm du lịch văn hóa Hùng Vương (Đền Hùng, Phú Thọ hay khu Phật Tích (Bắc Ninh). Trung tâm du lịch thắng cảnh, nghỉ dưỡng dựa trên tài nguyên hồ, núi như Tam Cốc Bích Động (Ninh Bình), Hồ Núi Cốc (Thái Nguyên).
Sự phát triển đô thị theo hướng đa cực đã tạo những cơ hội mới cho phát triển đô thị, các trung tâm chuyên ngành có quỹ đất để phát triển, khai thác được các tiềm năng tự nhiên, tài nguyên hiện có. Các cực mới của đô thị đã tạo ra nhiều việc làm và góp phần vào phát triển tăng trưởng kinh tế đô thị.
Vấn đề hiện nay còn ít được nghiên cứu đó là sự kết nối giữa cực du lịch với cực trung tâm lõi và các mối liên kết bên trong khu vực của cực du lịch biển. Sau khi sát nhập các thị trấn du lịch vào các đô thị lớn và trở thành một cực của đô thị, mối quan hệ giữa chúng cần được thiết lập lại chứ không chỉ là sự ghép cơ học. Qua nghiên cứu thực tiễn thấy nổi bật các vấn đề:
- Các cực du lịch tuy đã được liên kết với trung tâm lõi bằng các tuyến đường bộ với chiều rộng khá lớn, thường là 4- 6 làn xe. Xét về lưu lượng hàng ngày hoàn toàn đáp ứng cả nhu cầu đi lại của khách du lịch và của người đi làm từ cực lõi đến cực du lịch và ngược lại. Tuy nhiên các đô thị thường chỉ quy hoạch kết nối bởi một tuyến đường liên kết chính, dẫn đến vào những ngày cao điểm như ngày lễ hội, mùa du lịch dễ bị  ùn tắc do lượng khách quá đông, hoặc khi có sự cố. Trường hợp thành phố Hạ Long còn bị tác động bởi thời tiết, do chỉ có mối liên kết duy nhất là cầu Bãi Cháy, mỗi khi có bão cấp 10 trỏ lên là các hoạt động giữa hai cực Đông và Tây của thành phố bị gián đoạn. Trên các tuyến liên kết này ở các đô thị, giao thông công cộng hiện đại như xe buýt BRT, tàu điện… còn chưa được thiết lập.
- Tuyến đường từ cực du lịch đến cực lõi còn ít được quan tâm trên góc độ tạo sản phẩm du lịch, tạo cảnh quan hấp dẫn du khách, hình thành tuyến thăm đô thị lõi từ cực du lịch bằng xe đạp.
- Khu dân cư tại cực du lịch được mở rộng quy mô, cho cả dân cư tại đô thị lõi, nhiều nơi đã có ý đồ liên kết khá tốt với Trung tâm phục vụ du lịch như tại đô thị Sầm Sơn (Thanh Hóa). Tuy nhiên một số các đô thị khác, mối liên kết này chưa được thiết lập đầy đủ. Thường xảy ra 2 vấn đề là thiếu các trung tâm phục vụ cấp đô thị, nhất là các khu dân cư nhỏ dưới 4000 dân, bố trí phân tán do điều kiện địa hình. Người dân còn ít tham gia vào hoạt động dịch vụ du lịch và văn hóa bản địa chưa được coi trọng như một sản phẩm du lịch đặc thù.
- Tính thời vụ của du lịch biển miền Bắc rất rõ nét. Các khu thuần du lịch nghỉ dưỡng tắm biển như Đồ Sơn, Sầm Sơn chịu ảnh hưởng rõ của tự nhiên, hoạt động chỉ từ tháng 5 đến tháng 10. Đô thị Hạ Long do có hoạt động thăm vịnh Hạ Long nên mùa đông có sôi nổi hơn nhưng cũng vẫn thua kém mùa hè. Tính thời vụ gây khó khăn cho việc chuẩn bị hạ tầng và các dịch vụ khác. Có lúc hạ tầng quá tải, có lúc để không lãng phí do vắng khách.
Qua nghiên cứu đánh giá những ưu nhược điểm hiện nay, từ những kinh nghiệm quốc tế trong phát triển cấu trúc đa cực với mục tiêu gắn kết các cực trung tâm với trung tâm lõi để tạo nên sự phát triển bền vững cho đô thị. Một số giải pháp để xuất là:

- Phát triển cực trung tâm du lịch từ dạng đô thị đơn tính chất tạo thị sang đa tính chất, đang dạng mô hình phát triển: Khi các thị trấn du lịch hoặc khu du lịch cũ trở thành một cực của đô thị lớn đã tạo ra cơ hội để điều tiết lại hệ thống phát triển các mô hình kinh tế mới xem xét trên phạm vi toàn đô thị. Các trung tâm chuyên ngành khác như trường đại học cao đẳng, trung tâm y tế vùng, phục hồi sức khỏe, thể thao đều có thể xem xét để bố trí tại cực du lịch. Các trung tâm chuyên ngành này không gây xung đột với sự phát triển du lịch mà còn có thể hỗ trợ cho sự phát triển tại cực, nhất là khi mùa đông hoạt động du lịch biển bị giảm sút.
 Nhìn nhận và khai thác được các giá trị của biển, khí hậu và cảnh quan ven biển vào mùa đông để phát triển thêm các hoạt động kinh tế khác cho đô thị, kết nối với hệ thống phát triển kinh tế tại cực trung tâm lõi là nguyên tắc tạo chiến lược phát triển bền vững cho cực trung tâm du lịch biển.

- Tạo sự kết nối chức năng giữa khu dân cư, trung tâm công cộng đô thị và khu du lich biển.
Khi đô thị lớn có cực trung tâm du lịch biển, với cự ly khoảng 10 km hoàn toàn có thể xây dựng các khu dân cư mở rộng cho đô thị. Một phần dân cư sẽ làm việc tại chính cực du lịch, một phần vẫn đi lại làm việc trong đô thị.
Để đảm bảo chất lượng sống cho khu dân cư, hệ thống hạ tầng xã hội phải được đảm bảo. Hệ thống công trình công cộng đô thị phải được cung cấp trên cả cấp độ đơn vị ở và cấp đô thị. Hiện nhiều công trình công cộng cấp đô thị tại các cực còn thiếu do khoảng cách tới đô thị lõi khá xa. Ví dụ thành phố Hạ Long có khoảng cách từ khu dân cư của cực du lịch đến trung tâm cũ từ 7-14km, chiều dai đô thị kéo dài tới 35km (1)
Nguyên tắc tạo sự kết nối chức năng giữa khu dân cư, trung tâm công cộng đô thị và khu du lịch biển để hoàn chỉnh hệ thống công trình hạ tầng xã hội, trong một bán kính hoạt động phù hợp. Đây là nguyên tắc quan trọng để giảm thiểu bất lợi của cấu trúc đa cực khi khu dân cư ở xa trung tâm đô thị.
 Trung tâm du lịch tại các cực này có điều kiện bổ sung chức năng cho đô thị như một hệ thống công trình công cộng cấp đô thị hỗ trợ. Các khu vui chơi giải trí ven biển, bãi tắm, dịch vụ du lịch ăn uống, nhà hàng, sân thể thao đều có thể cho dân địa phương sử dụng (trừ những hoạt động cao cấp như sân Golf, khách sạn 4-5 sao…)
Trung tâm du lịch với đa dạng khách du lịch thường sống động, ngay cả về đêm nên cũng có thể là nơi người dân tìm thấy sự hấp dẫn hơn những khu phục vụ trong dân cư đơn thuần. Trung tâm du lịch là nguồn tạo việc làm: dịch vụ ăn uống, may mặc, bán đồ lưu niệm cho khách du lịch, dịch vụ vận chuyển như taxi, xe ngựa, xe điện, xe ôm….
Khu dân cư đô thị và hệ thống công trình phục vụ, đặc biệt là chợ ở những nơi có bản sắc văn hóa lại cũng là điểm có thể thu hút khách du lịch muốn tìm hiểu về văn hóa bản địa, đời sống cộng đồng...
Như vậy trong trung tâm các khu du lịch biển sẽ có các công trình mà người dân địa phương có thể sử dụng được. hay ngược lại khách du lịch có thể sử dụng công trình công cộng phục vụ đô thị.
Đề thực hiện nguyên tắc này, trong mỗi cực trung tâm du lịch biển, cần thiết lập 3 khu vực chức năng: Khu đô thị - Khu hỗn hợp - Khu du lịch độc lập
Khu đô thị bao gồm : Khu dân cư và trung tâm dịch vụ công cộng
Khu hỗn hợp: Có dân cư, trung tâm dịch vụ công cộng và dịch vụ du lịch
Khu du lịch đôc lập: Chủ đạo là hoạt động du lịch
Sự liên kết này cần thiết lập quan hệ trên các khía cạnh: Liên kết chức năng, liên kết không gian,  liên kết sinh thái và các hoạt động văn hóa xã hội. 


Sơ đồ liên kết các khu trong Cực Trung tâm du lịch

 
Trong 3 chức năng này, khu vực hỗn hợp là khu vực cần được lưu tâm nhất trong quá trình lập quy hoạch vì nó chứa đựng các hoạt động liên kết giữa tính chất cư trú của dân cư đô thị và tính chất kinh tế từ khu du lịch. Hai tính chất này khi lồng ghép sẽ góp phần hạn chế được các nhược điểm đơn tính chất của khu du lịch đã nêu trên.
Có 2 dạng liên kết cơ bản, dạng dân cư đô thị chạy vuông góc với khu du lịch biển và dạng dân cư đô thị chạy song song, xen kẽ với khu du lịch.

Khu du lịch biển và khu đô thị kết nối vuông góc

 
 
 

Khu du lịch biển và khu đô thị chạy song song, xen kẽ

Cũng lưu ý cần tránh một xu hướng là phát triển dân cư xen kẽ vào tất cả các khu du lịch. Đây không phải là xu hướng tốt do dân cư bị phân tán, khoảng cách đến các công trình hạ tầng xã hội không thể đảm bảo bán kinh phục vụ. Đồng thời một số khu du lịch cao cấp cũng cần có tính độc lập nhất định với khu dân cư để đảm bảo yêu cầu tạo lập cảnh quan, sinh thái với yêu cầu cao, phù hợp với xu thế du lịch đòi hỏi chất lượng môi trường, sinh thái và cảnh quan thiên nhiên có bản sắc.
Kết nối giao thông, hạ tầng trong và ngoài

 

Cần thiết lập tối thiểu 2 tuyến liên kết chính và các liên kết phụ từ cực trung tâm lõi, đầu mối giao thông đối ngoại (sân bay, nhà ga) đến cực du lịch biển. Ngoài tuyến liên kết chính đường đôi 2 chiều còn cần có liên kết phụ, khi có sự cố tắc tuyến chính có thể sử dụng thay thế. Thiết lập giao thông công cộng hiện đại cần sớm được thực hiện để tạo thêm sự liên kết thuận tiện với trung tâm lõi đô thị và tăng cường sức hút cho các hoạt động dịch vụ khác tại khu du lịch ngoài dịch vụ tắm biển. Đây cũng là những nguyên tắc mà các nước phát triển đã nghiên cứu đúc rút thành lý luận và áp dụng trong quá trình quy hoạch.

  
Mô hình lý thuyết liên kết các cực trung tâm trong cấu trúc đa cực (P. Zaremba - 1976), luôn có 2 tuyến liên kết và có một tuyến đường giao thông chạy nhanh. (4)

 
Có thể sử dụng hạ tầng khu vực dân cư để hỗ trợ cho hạ tầng khu du lịch vào mùa cao điểm, khách du lịch tăng đột biến. Diện tích bãi đỗ có thể tạm thời huy động từ sân bãi của đô thị, một số tuyến đường, bãi xe đô thị…để làm chỗ đỗ xe. Đặc biệt là các dịp nghỉ cuối tuần, dịp lễ.
Kết nối không gian giữa cực với bên ngoài
Các tuyến liên kết từ cực Trung tâm du lịch đến các cực khác và cực trung tâm lõi cần quan niệm là tuyến có hoạt động du lịch trong xu hướng khách du lịch đều lồng ghép du lịch biển với các hoạt động thăm quan đô thị, văn hóa bản địa khác. Vì vậy chú ý thiết lập đường xe đạp, đi bộ riêng cho du khách khách và tổ chức cây xanh, cảnh quan đẹp (tuyến liên kết xanh).


Tuyến liên kết xanh nối Khu du lịch và Trung tâm lõi

Trên các tuyến đường và không gian liên kết có các điểm dừng nghỉ thăm quan các tài nguyên sinh thái như hồ, đầm, biển, núi hoặc cảnh quan đồng ruộng. Khu vực này có thể bố trí các công viên rừng, công viên sinh thái, công viên chuyên đề. Bố trí kết nối các tuyến du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng khác ngoài khu du lịch biển.
Một số cực có đồi núi như Hạ Long, Đồ Sơn (Hải Phòng) cần tăng cường kết nối tuyến đi bộ trên các khu vực đồi núi để tại điều kiện du khách ngắm cảnh từ trên cao và các hoạt động du lịch khác, khai thác lợi thế địa hình, cảnh quan. Các dạng vận chuyển như băng tải, tàu điện leo dốc…có thể áp dụng để tạo điều kiện cho du khách mọi lứa tuổi đến được các khu vực có cảnh quan đẹp.
Kiến trúc cầu qua sông, biển phải đóng góp tạo cảnh quan đô thị, có điểm dừng ngắm cảnh quan cho khách du lịch. Nhất là các cầu đẹp như cầu Bãi Cháy với tầm nhìn ra vịnh Hạ Long và vịnh Cửa Lục.
Tránh một xu hướng không tích cực là phát triển đô thị dạng dải, chạy liên tục từ trung tâm lõi đến trung tâm du lịch biển. Dạng phát triển này chia cắt các mối quan hệ cảnh quan sinh thái. Cần có các khoảng không gian mở, cây xanh mặt nước đan xen trong dải kết nối, phát huy được lợi thế thiên nhiên đan xen với khu vực đô thị trong cấu trúc đa cực.
Kết nối xã hội: Một số nguyên tắc kết nối xã hội cần được tuân thủ trong phát triển các cực trung tâm du lịch:
+ Tuyệt đối không đặt dân cư ra bên ngoài mọi hoạt động của khu vực du lịch, sẽ gây nên các xung đột xã hội.
+ Hoạt động du lịch có thể khai thác các bản sắc xã hội tại khu vực dân cư làm phong phú thêm dịch vụ du lịch. Phong tục, lối sống, tập quán xã hội, văn hóa bản địa đều là các tiềm năng để khai thác phát triển du lịch: Lễ hội, ẩm thực, những bản sắc về lịch sử, câu chuyện kể, nghề  truyền thống, dịch vụ…Đây chính là một trong những hướng để khắc phục các bất lợi về tính mùa vụ của hoạt động du lịch biển ở miền Bắc do thời tiết.
+ Để giảm thiểu các xung đột xã hội, người dân khu vực du lịch cần được tạo điều kiện để hưởng lợi từ hoạt động du lịch qua các hoạt động kinh doanh phù hợp (tham gia kinh doanh dịch vụ, giảm phí khi tham gia dịch vụ….) có bãi biển công cộng, khu thể thao công cộng với các chi phí dịch vụ thấp.
Chiến lược kết nối xã hội cần được cụ thể hóa trong đồ án quy hoạch du lịch, tích hợp vào đồ án quy hoạch xây dựng.

Tổ chức không gian trung tâm phải nhằm tạo dựng bản sắc của đô thị ven biển.
 Khu đô thị và Khu hỗn hợp đô thị - du lịch phải tạo dựng được các không gian công cộng, tuyến phố mang đặc tính bản sắc của đô thị du lịch biển. Thiết lập các tuyến đi bộ, các quảng trường ven biển, bố trí một số công trình công cộng quan trọng ven biển. Tránh sự chia cắt không gian của các dự án du lịch, đặc biệt là không để không gian ven biển bị đóng kín, chia cắt bởi từng dự án du lịch riêng lẻ tại khu vực này.
Các khu dân cư cũng có vai trò quan trọng tạo dựng bản sắc đô thị ven biển, cần có sự kiểm soát các không gian này, nhất là các khu dân cư cũ, phát triển chia lô. (2)
Khu vực du lịch thuần cần tận dụng được các yếu tố cảnh quan tự nhiên như đồi núi, bãi biển. Thiết lập được các khu vực xanh, bảo tồn tự nhiên hỗ trợ cho các khu du lịch sinh thái, resort. Tùy theo tính chất các khu du lịch mà khu dân cư cũng có sự cách biệt nhất định để đảm bảo tính chất cảnh quan của riêng các khu du lịch.
Tóm lại:  Quy hoạch theo hướng cấu trúc đa cực trung tâm với việc phát triển các cực trung tâm du lịch biển tạo một cơ hội mới cho cả đô thị và cho các cực trung tâm du lịch, đóng góp tích cực vào sự phát triển của đô thị.
Nguyên tắc cơ bản của việc thiết lập cấu trúc là đảm bảo mối liên kết giữa cực trung tâm du lịch với cực trung tâm lõi của đô thị và cả mối liên kết bên trong của cực. Liên kết chức năng- không gian - sinh thái và các mối quan hệ văn hóa và xã hội cần được thiết lập hình thành hệ thống liên kết đồng bộ để hỗ trợ lẫn nhau, tạo nên sự phát triển bền vững cho toàn đô thị.

 PGS.TS. Phạm Hùng Cường - ĐHXD


Tài liệu tham khảo:

 

1.      Phạm Hùng Cường (2012). Thành phố Hạ Long và những mảng vỡ trong cấu trúc Quy hoạch, Tạp chí Kiến trúc, Số 8-2012.
2.      Nguyễn Thị Kim Dịu (2016). Quy hoạch kết nối trung tâm chuyên ngành và trung tâm công cộng phục vụ đô thị khu vực phía Tây thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh. Luận văn thac sỹ, trường Đại học Xây dựng 2016.
3.      Dani Broitman (2012). Dynamics of polycentric urban structure. Doctor thesis 2012,  Architecture faculty and Urban planning reseach,.Israel Institute Tecnology.
Piotr Zaremba  (1976). Systematization of urban structures and the Environment of man.Town and Country planning research – Special series, Volum 3, 1976  

Các mục nghiên cứu khác: